Απαντήσεις σχετικά με «νέες γονιδιωματικές τεχνικές» στα τρόφιμα, δίνει η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Με αφορμή και τη σχετική ψηφοφορία στο Ευρωκοινοβούλιο, αξίζει να σημειωθεί ότι ήδη η ΕΕ έχει θεσπίσει νέους κανόνες για τις λεγόμενες «νέες γονιδιωματικές τεχνικές» (ΝΓΤ), οι οποίες χρησιμοποιούνται για τη γονιδιακή επεξεργασία φυτών.
Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, τα φυτά που έχουν υποστεί γονιδιακή επεξεργασία θα κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες, ανάλογα με το είδος και τον αριθμό των γενετικών τροποποιήσεων. Όσα έχουν υποστεί περιορισμένες γενετικές τροποποιήσεις, που θα μπορούσαν να είχαν προκύψει και με παραδοσιακές μεθόδους βελτίωσης, θα θεωρούνται κανονικά φυτά. Τα υπόλοιπα θα υπόκεινται στους ίδιους αυστηρούς κανόνες που ισχύουν για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ).
Η νέα νομοθεσία εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 17 Ιουνίου 2026 και θα τεθεί σε εφαρμογή από τα μέσα του 2028.
Τι είναι οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί;
Οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (ΓΤΟ) είναι οργανισμοί των οποίων το γενετικό υλικό έχει τροποποιηθεί με τη χρήση της σύγχρονης βιοτεχνολογίας, με τρόπους που δεν θα μπορούσαν να προκύψουν φυσικά, μέσω της παραδοσιακής καλλιέργειας και βελτίωσης.
Η τεχνολογία αυτή επιτρέπει είτε να αποκτήσουν τα φυτά νέα χαρακτηριστικά είτε να ενισχυθούν χαρακτηριστικά που ήδη έχουν, όπως για παράδειγμα η ανθεκτικότητα στα έντομα ή στα ζιζανιοκτόνα.
Οι αγρότες αλλάζουν τις γενετικές ιδιότητες των φυτών εδώ και χιλιάδες χρόνια, χρησιμοποιώντας συμβατικές τεχνικές, όπως η επιλογή και η διασταύρωση. Μέσα από αυτή τη διαδικασία πολλά άγρια είδη εξελίχθηκαν σταδιακά στα φυτά που καλλιεργούμε σήμερα.
Απαγορεύονται σήμερα οι ΓΤΟ στην ΕΕ;
Οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (ΓΤΟ) δεν απαγορεύονται στην ΕΕ, αλλά οι κανόνες που ισχύουν από το 2001 είναι από τους αυστηρότερους στον κόσμο. Παράλληλα, τα κράτη μέλη μπορούν να απαγορεύουν την καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένων φυτών στο έδαφός τους.
Αν και έχουν εγκριθεί διάφοροι ΓΤΟ για εισαγωγή στην ΕΕ, η μόνη γενετικά τροποποιημένη καλλιέργεια που επιτρέπεται σήμερα στην ΕΕ είναι το MON810, μια ποικιλία καλαμποκιού ανθεκτική στα έντομα, η οποία καλλιεργείται κυρίως στην Ισπανία, κατά κύριο λόγο για ζωοτροφές.
Κάθε ΓΤΟ που πρόκειται να παραχθεί ή να εισαχθεί στην ΕΕ πρέπει να περάσει από ειδική επιστημονική αξιολόγηση κινδύνου, την οποία διενεργεί η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA). Επιπλέον, ισχύουν αυστηροί κανόνες για την επισήμανση και την ιχνηλασιμότητα των προϊόντων.
Τι είναι οι ΝΓΤ και σε τι διαφέρουν από τους ΓΤΟ;
Νέες εξελίξεις στη βιοτεχνολογία έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη διάφορων νέων τεχνικών γονιδιακής επεξεργασίας, για τις οποίες χρησιμοποιείται συλλογικά ο όρος «νέες γονιδιωματικές τεχνικές» (ΝΓΤ).
Η βασική διαφορά ανάμεσα στους ΓΤΟ και στις ΝΓΤ είναι η εξής: οι ΓΤΟ προκύπτουν συνήθως όταν προσθέτουμε σε ένα φυτό ένα γονίδιο από διαφορετικό είδος. Οι ΝΓΤ, αντίθετα, επιτρέπουν στοχευμένες αλλαγές στο ίδιο το DNA του φυτού.
Οι ΓΤΟ περιέχουν γενετικό υλικό που δεν θα μπορούσε να προκύψει μέσω συμβατικής καλλιέργειας, ενώ οι ΝΓΤ επιταχύνουν αλλαγές που θα μπορούσαν να είχαν συμβεί και με παραδοσιακές τεχνικές.
Τι προβλέπουν οι νέοι κανόνες της ΕΕ για τις ΝΓΤ;
Με τους νέους κανόνες, η ΕΕ αλλάζει προσέγγιση: πλέον κρίνει τα φυτά με βάση το πώς είναι γενετικά στο τέλος, και όχι το πώς φτιάχτηκαν.
Τα φυτά που έχουν τροποποιηθεί με ΝΓΤ χωρίζονται σε δύο κατηγορίες, για καθεμία από τις οποίες ισχύουν διαφορετικές νομικές υποχρεώσεις.
ΝΓΤ-1 – Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει φυτά με τροποποιήσεις που θα μπορούσαν να έχουν προκύψει και με συμβατικές μεθόδους βελτίωσης. Τα φυτά αυτά θα αντιμετωπίζονται σαν τα συμβατικά φυτά, καθώς παρουσιάζουν λίγες και περιορισμένου είδους αλλαγές. Φυτά που έχουν σχεδιαστεί ώστε να αντέχουν στα ζιζανιοκτόνα ή να παράγουν εντομοκτόνες ουσίες δεν μπορούν να ενταχθούν στην κατηγορία ΝΓΤ-1.
ΝΓΤ-2 – Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα φυτά που έχουν υποστεί πιο εκτεταμένες ή σύνθετες γενετικές τροποποιήσεις. Τα φυτά αυτά υπόκεινται στους αυστηρούς κανόνες που ισχύουν ήδη για τους ΓΤΟ, δηλαδή απαιτούν αξιολόγηση κινδύνου, έγκριση, επισήμανση και ιχνηλασιμότητα, ενώ τα κράτη μέλη έχουν το δικαίωμα να μην επιτρέπουν την καλλιέργειά τους.
Ούτε τα φυτά ΝΓΤ-1 ούτε τα φυτά ΝΓΤ-2 θα επιτρέπονται στη βιολογική παραγωγή.
Είναι ασφαλείς οι ΝΓΤ;
Σήμερα η επιστημονική κοινότητα συμφωνεί ότι οι ΝΓΤ μπορούν να θεωρηθούν εξίσου ασφαλείς με τις συμβατικές μεθόδους βελτίωσης, όσον αφορά τους τύπους τροποποιήσεων που εμπίπτουν στην κατηγορία ΝΓΤ-1.
Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι δεν εισάγεται ξένο DNA από κανένα άλλο είδος, ενώ οι τροποποιήσεις είναι μικρές, στοχευμένες και περιορισμένες σε αριθμό και θα μπορούσαν επίσης να προκύψουν μέσω τυχαίας φυσικής μετάλλαξης ή συμβατικής βελτίωσης.
Ύστερα από αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οι νέοι κανόνες αποκλείουν ρητά από την κατηγορία ΝΓΤ-1 τα φυτά που έχουν υποστεί γενετικές αλλαγές με στόχο να αντέχουν στα ζιζανιοκτόνα ή να παράγουν εντομοκτόνες ουσίες. Με τον τρόπο αυτό δίνεται απάντηση στις ανησυχίες για τις παρενέργειες που θα μπορούσαν είχαν τα φυτά αυτά στη γεωργία και το περιβάλλον.
Τα φυτά ΝΓΤ-2 -εκείνα δηλαδή που έχουν υποστεί τις πιο εκτεταμένες τροποποιήσεις- θα περνούν από όλη τη διαδικασία έγκρισης που ισχύει για τους ΓΤΟ, ακριβώς επειδή η αξιολόγηση της ασφάλειάς τους είναι πιο περίπλοκη. Για τα φυτά ΝΓΤ-2 θα είναι υποχρεωτική η πλήρης ιχνηλασιμότητα και η επισήμανση, ενώ οι χώρες της ΕΕ θα μπορούν να περιορίζουν ή να απαγορεύουν την καλλιέργειά τους, ακόμη και αν έχουν εγκριθεί για καλλιέργεια στην ΕΕ, όπως ακριβώς ισχύει σήμερα για τους ΓΤΟ.
Τι οφέλη προσφέρουν οι ΝΓΤ σε αγρότες και καταναλωτές;
Για τους Ευρωπαίους αγρότες, οι ΝΓΤ θα προσφέρουν πολύ ταχύτερη πρόσβαση σε βελτιωμένες ποικιλίες φυτών που είναι ανθεκτικές στις κλιματικές συνθήκες και τους επιβλαβείς οργανισμούς, προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις και χρειάζονται λιγότερα λιπάσματα και φυτοφάρμακα. Έτσι, θα μειωθεί η εξάρτηση των αγροτών από τις εισαγωγές και θα βελτιωθεί η ανταγωνιστικότητά τους.
Για τους καταναλωτές, οι ΝΓΤ μπορούν να συμβάλουν σε ένα πιο βιώσιμο και ανθεκτικό διατροφικό σύστημα, προσφέροντας πιο υγιεινά προϊόντα με μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, λιγότερη σπατάλη τροφίμων και χαμηλότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα σε κάθε γεύμα.
Γιατί ενέκρινε το Κοινοβούλιο νέους κανόνες για τις ΝΓΤ;
Χωρίς τους νέους κανόνες, όλα τα φυτά που έχουν υποστεί γονιδιακή επεξεργασία θα υπάγονταν στους ισχύοντες κανόνες για τους ΓΤΟ, οι οποίοι καταρτίστηκαν πριν από την ανάπτυξη των σύγχρονων τεχνικών γονιδιακής επεξεργασίας.
Έτσι, οποιαδήποτε γονιδιακή τροποποίηση φυτού, ακόμη και η αντικατάσταση ενός μόνο γράμματος του DNA (κάτι που συμβαίνει συχνά αυθόρμητα στη φύση), θα υπόκειτο στις ίδιες απαιτήσεις αδειοδότησης με πολύ πιο σύνθετες τροποποιήσεις, όπως η εισαγωγή ενός βακτηριακού γονιδίου στον αραβόσιτο.
Χωρίς αυτές τις αλλαγές, υπήρχε ο φόβος ότι ελάχιστες ΝΓΤ θα εγκρίνονταν για χρήση στην ΕΕ. Η Ευρώπη θα κατέληγε απλός καταναλωτής φυτών που έχουν υποστεί γονιδιακή επεξεργασία (π.χ. μέσω εισαγωγών μεταποιημένων τροφίμων) χωρίς να συμμετέχει στην ανάπτυξή τους, χάνοντας επιστημονική τεχνογνωσία, γεωργική ανταγωνιστικότητα και οικονομική αξία.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πιστεύει ότι οι νέοι κανόνες επιτυγχάνουν τη σωστή ισορροπία. Από τη μία ενθαρρύνουν την καινοτομία στη βιώσιμη γεωργία, από την άλλη διατηρούν ισχυρές δικλίδες ασφαλείας: για τα φυτά που έχουν αναπτυχθεί με τεχνικές ισοδύναμες με τη συμβατική αναπαραγωγή θα ισχύουν λιγότερο αυστηροί κανόνες, ενώ για τα φυτά που έχουν υποστεί πιο σύνθετες τροποποιήσεις θα ισχύουν οι ίδιοι κανόνες που εφαρμόζονται στους ΓΤΟ.
