Ισχυρό διπλωματικό μήνυμα προς την Τουρκία και τη Λιβύη έστειλαν από την έδρα των Ηνωμένων Εθνών πέντε χώρες και η Ευρωπαϊκή Ένωση, χαρακτηρίζοντας το τουρκολιβυκό μνημόνιο «άκυρο και ανυπόστατο». Η κοινή παρέμβαση, στην οποία συμμετέχει και η Κυπριακή Δημοκρατία, έρχεται ως απάντηση στην πρόσφατη απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου να επικυρώσει τη συμφωνία του 2019, προκαλώντας νέα διπλωματική αντιπαράθεση στην Ανατολική Μεσόγειο.
Την κοινή δήλωση της Ελλάδας, της Κύπρου, της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκφώνησε τη Δευτέρα 26 Οκτωβρίου στη Νέα Υόρκη ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης.
Οι συμμετέχοντες υπογραμμίζουν ότι η συμφωνία μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο, αγνοεί τα δικαιώματα των παράκτιων κρατών και δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμη βάση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Η απόφαση της Λιβύης που πυροδότησε τις αντιδράσεις
Η νέα διπλωματική κινητοποίηση προκλήθηκε από την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου 2026, να εγκρίνει το μνημόνιο θαλάσσιας οριοθέτησης που είχαν υπογράψει η Τουρκία και η τότε διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης το 2019.
Η εξέλιξη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης είχε στο παρελθόν απορρίψει τη συμφωνία και είχε αντιταχθεί στην προσέγγιση με την Άγκυρα.
Η νέα απόφαση σηματοδοτεί ουσιαστική μεταστροφή της στάσης του, έπειτα από χρόνια πολιτικής αντιπαράθεσης μεταξύ των αντίπαλων κέντρων εξουσίας στη Λιβύη.
Παράλληλα, το λιβυκό κοινοβούλιο ανακάλεσε προηγούμενες αποφάσεις του 2020, οι οποίες αφορούσαν την απόρριψη των συμφωνιών με την Τουρκία και τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέα δεδομένα για τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο κατά την οποία η περιοχή αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την ενεργειακή ασφάλεια και τις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές.
«Δεν παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη»
Στην κοινή δήλωση τονίζεται ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει άκυρο, ανεξάρτητα από την πρόσφατη απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης επισήμανε ότι η συμφωνία παραγνωρίζει τη γεωγραφική πραγματικότητα και τα δικαιώματα των παράκτιων κρατών, περιλαμβανομένων των θαλάσσιων δικαιωμάτων των νησιών.
Οι συμμετέχοντες στη δήλωση υπογραμμίζουν ότι η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών πρέπει να πραγματοποιείται με βάση το Διεθνές Δίκαιο, τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας και τους σχετικούς κανόνες του εθιμικού δικαίου.
Επισημαίνουν ακόμη ότι η αποδοχή διμερών συμφωνιών οι οποίες παραβλέπουν τα δικαιώματα άλλων κρατών θα μπορούσε να δημιουργήσει επικίνδυνο προηγούμενο για τη διεθνή έννομη τάξη.
Σύμφωνα με την κοινή θέση, η επικύρωση από το λιβυκό κοινοβούλιο δεν μεταβάλλει τη νομική αξιολόγηση της συμφωνίας από τα κράτη και την ΕΕ που υποστηρίζουν τη δήλωση.
Η σημασία για την Κυπριακή Δημοκρατία
Η συμμετοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας στην κοινή δήλωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιβεβαιώνει τη συνεργασία της Λευκωσίας με την Αθήνα, το Κάιρο και άλλους περιφερειακούς εταίρους σε ζητήματα θαλάσσιων ζωνών και ενεργειακής ασφάλειας.
Η Κύπρος έχει διαχρονικά υποστηρίξει την εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών και τη δυνατότητα αξιοποίησης φυσικών πόρων.
Παρότι η συγκεκριμένη τουρκολιβυκή συμφωνία αφορά κυρίως θαλάσσιες περιοχές μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, οι ευρύτερες επιπτώσεις της συνδέονται με τους συσχετισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο.
Για τη Λευκωσία, η κοινή παρέμβαση παρουσιάζει πρόσθετο ενδιαφέρον επειδή επαναβεβαιώνει την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη προς την Κύπρο και την Ελλάδα.
Σημειώνεται ότι ήδη από τις 20 Οκτωβρίου, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είχαν εκδώσει κοινή ανακοίνωση, εκφράζοντας την αντίθεσή τους στην επικύρωση της συμφωνίας.
Οι δύο Ευρωπαίοι αξιωματούχοι υπογράμμισαν ότι η θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης παραμένει αμετάβλητη από το 2019 και επαναβεβαίωσαν την αλληλεγγύη τους προς Ελλάδα και Κύπρο.
Τι προβλέπει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019
Το επίμαχο μνημόνιο υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης, υπό τον Φαγιέζ αλ Σάρατζ.
Η συμφωνία επιχειρεί να καθορίσει θαλάσσια όρια μεταξύ των δύο χωρών στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η βασική διαφωνία αφορά τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζονται οι θαλάσσιες ζώνες και ιδιαίτερα τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, όπως η Κρήτη, η Ρόδος και η Κάρπαθος.
Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι η συμφωνία αγνοεί τη γεωγραφική παρουσία και τα θαλάσσια δικαιώματα των νησιών αυτών.
Η Τουρκία, αντίθετα, θεωρεί ότι η συμφωνία αποτελεί νόμιμη οριοθέτηση μεταξύ δύο κρατών και την εντάσσει στη δική της προσέγγιση για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες στην περιοχή.
Η διαφωνία συνδέεται και με τη συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών που υπέγραψαν η Ελλάδα και η Αίγυπτος το 2020, καθώς οι αντίστοιχες διεκδικήσεις αφορούν περιοχές που αλληλεπικαλύπτονται.
Ερντογάν: «Δεν έχουν νομική βάση οι αντιδράσεις»
Άμεση ήταν η αντίδραση του Τούρκου Προέδρου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος απέρριψε τις επικρίσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και άλλων κρατών.
Σε δηλώσεις του τη Δευτέρα, υποστήριξε ότι οι αντιδράσεις στην επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου δεν διαθέτουν νόμιμη βάση.
Ο Ερντογάν ανέφερε ότι η Τουρκία δεν επιδιώκει να αποκτήσει πλεονεκτήματα εις βάρος άλλων κρατών στην Ανατολική Μεσόγειο.
Παράλληλα, κάλεσε όσους επιχειρούν, όπως υποστήριξε, να αποκλείσουν την Τουρκία από την περιοχή να σεβαστούν τη βούληση της Άγκυρας και της Λιβύης.
Η τουρκική πλευρά εξακολουθεί να υπερασπίζεται τη συμφωνία, επιμένοντας ότι αυτή συνάδει με το Διεθνές Δίκαιο και εξυπηρετεί τα κοινά συμφέροντα των δύο χωρών.
Οι αντικρουόμενες τοποθετήσεις καταδεικνύουν ότι το ζήτημα παραμένει ανοικτό, χωρίς να έχει επιτευχθεί σύγκλιση μεταξύ των εμπλεκόμενων πλευρών.
Στήριξη στην ενότητα της Λιβύης
Η κοινή δήλωση δεν περιορίζεται στην απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Τα πέντε κράτη και η Ευρωπαϊκή Ένωση επαναβεβαιώνουν την υποστήριξή τους στην επανένωση των θεσμών της Λιβύης και στην προοπτική μιας ενωμένης και ευημερούσας χώρας.
Υπογραμμίζουν ότι η σταθερότητα της Λιβύης αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ειρήνη και την ασφάλεια στη Μεσόγειο, ιδιαίτερα σε μια περίοδο αυξημένων γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
Παράλληλα, εκφράζεται η θέση ότι οι διαφορές σχετικά με τις θαλάσσιες ζώνες πρέπει να επιλύονται μέσα από διάλογο και με σεβασμό στους διεθνείς κανόνες.
Η ελληνική πλευρά επαναβεβαίωσε την ετοιμότητά της να συνεχίσει τις διμερείς συνομιλίες με τη Λιβύη για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Ποιο είναι το πραγματικό διακύβευμα
Η κοινή δήλωση στον ΟΗΕ αποτελεί σημαντική διπλωματική παρέμβαση, αλλά δεν συνιστά απόφαση του ίδιου του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών ούτε δικαστική ακύρωση της συμφωνίας.
Η ουσιαστική της σημασία βρίσκεται στην επίσημη επαναβεβαίωση μιας κοινής θέσης πέντε κρατών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στις τουρκολιβυκές διεκδικήσεις.
Η πρόσφατη αλλαγή στάσης του κοινοβουλίου της ανατολικής Λιβύης δείχνει ότι η Άγκυρα έχει καταφέρει να διευρύνει τις πολιτικές της επαφές σε μια χώρα που παραμένει θεσμικά διαιρεμένη.
Από την άλλη πλευρά, η κοινή παρέμβαση Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου, Μπαχρέιν, Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και Ευρωπαϊκής Ένωσης καταδεικνύει την ύπαρξη ενός ευρύτερου διπλωματικού μετώπου που αμφισβητεί τη νομιμότητα του μνημονίου.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει κατά πόσο η νέα αυτή αντιπαράθεση θα παραμείνει σε επίπεδο διπλωματικών δηλώσεων ή θα συνοδευτεί από περαιτέρω πρωτοβουλίες για τις θαλάσσιες ζώνες και την ενεργειακή παρουσία των εμπλεκόμενων χωρών στην Ανατολική Μεσόγειο.
