Ιστορική πολιτική ανατροπή καταγράφεται στη Σερβία, όπου ένα κίνημα που γεννήθηκε από την οργή για τον θάνατο 16 ανθρώπων σε σιδηροδρομικό σταθμό κατάφερε, μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια, να τερματίσει την κυριαρχία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς και του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος. Οι πρόωρες βουλευτικές εκλογές της Κυριακής 25 Οκτωβρίου ανέδειξαν θριαμβευτή τη «Φοιτητική Λίστα», προκαλώντας πανηγυρισμούς σε ολόκληρη τη χώρα και ανοίγοντας ένα νέο, αλλά αβέβαιο, κεφάλαιο για τη σερβική πολιτική σκηνή.
Σύμφωνα με τα νεότερα στοιχεία της σερβικής Εκλογικής Επιτροπής, η παράταξη που υποστηρίζεται από το φοιτητικό κίνημα συγκεντρώνει το 52,65% των ψήφων, έναντι 39,22% του συνασπισμού «Αλεξάνταρ Βούτσιτς – Ενωμένη Σερβία».
Η συμμετοχή έφτασε το 68,78%, με περισσότερους από 4,2 εκατομμύρια πολίτες να προσέρχονται στις κάλπες, καταγράφοντας ένα από τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής των τελευταίων δεκαετιών.
Οι εκτιμήσεις για την κατανομή των εδρών δίνουν στη Φοιτητική Λίστα αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση των 250 μελών, με τα οριστικά αποτελέσματα να αναμένονται από τις αρμόδιες αρχές.
Ο Βούτσιτς παραδέχθηκε την ήττα – Πανηγυρισμοί στους δρόμους
Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς αναγνώρισε δημόσια την εκλογική ήττα το βράδυ της Κυριακής, παραδεχόμενος ότι η Φοιτητική Λίστα είχε επικρατήσει.
Η ανακοίνωση προκάλεσε κύμα πανηγυρισμών στο Βελιγράδι, στο Νόβι Σαντ, στη Νις και σε άλλες πόλεις της χώρας.
Χιλιάδες πολίτες ξεχύθηκαν στους δρόμους, κρατώντας σημαίες και φωνάζοντας συνθήματα υπέρ της πολιτικής αλλαγής.
Ιδιαίτερα συμβολική ήταν η απομάκρυνση εγκαταστάσεων του λεγόμενου «Τσάτσιλαντ», καταυλισμού υποστηρικτών του Βούτσιτς που είχε δημιουργηθεί κοντά στο σερβικό κοινοβούλιο, ως αντίβαρο στις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις.
Η ήττα σηματοδοτεί το τέλος της μακρόχρονης κυβερνητικής κυριαρχίας του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος, το οποίο είχε αναδειχθεί σε κυρίαρχη πολιτική δύναμη από το 2012.
Ο Βούτσιτς, ο οποίος είχε διατελέσει πρωθυπουργός και στη συνέχεια Πρόεδρος της Δημοκρατίας, είχε παραιτηθεί από την προεδρία στις 27 Σεπτεμβρίου, επιδιώκοντας να συμμετάσχει στην εκλογική αναμέτρηση και να επιστρέψει στην πρωθυπουργία.
Η στρατηγική αυτή, ωστόσο, δεν απέδωσε.
Η τραγωδία που πυροδότησε την εξέγερση
Η αφετηρία των κινητοποιήσεων εντοπίζεται στην 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το στέγαστρο του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, προκαλώντας τον θάνατο 16 ανθρώπων.
Το δυστύχημα πυροδότησε έντονες αντιδράσεις, με διαδηλωτές και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να καταγγέλλουν διαφθορά, αδιαφάνεια και προβληματικές διαδικασίες στην υλοποίηση δημόσιων έργων.
Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν από τα πανεπιστήμια, με τους φοιτητές να ζητούν πλήρη διερεύνηση των ευθυνών και δημοσιοποίηση των σχετικών εγγράφων.
Σταδιακά, όμως, οι κινητοποιήσεις απέκτησαν ευρύτερο πολιτικό χαρακτήρα.
Στους φοιτητές προστέθηκαν εκπαιδευτικοί, αγρότες, επαγγελματίες, καλλιτέχνες και άλλες κοινωνικές ομάδες, μετατρέποντας τις αρχικές διαμαρτυρίες σε ένα πανεθνικό κίνημα κατά της διαφθοράς και της συγκέντρωσης εξουσίας.
Τον Ιανουάριο του 2025, η πίεση οδήγησε στην παραίτηση του τότε πρωθυπουργού, ενώ τον Μάρτιο πραγματοποιήθηκε στο Βελιγράδι μία από τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις στην ιστορία της χώρας.
Παρά τις κυβερνητικές προσπάθειες εκτόνωσης της κρίσης, οι διαδηλώσεις συνεχίστηκαν, με το φοιτητικό κίνημα να ενισχύει διαρκώς την κοινωνική και οργανωτική του παρουσία.
Πώς ένα κίνημα χωρίς αρχηγό κέρδισε τις εκλογές
Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Φοιτητικής Λίστας είναι ότι αναπτύχθηκε χωρίς την παραδοσιακή οργανωτική δομή ενός πολιτικού κόμματος.
Οι αποφάσεις των φοιτητών λαμβάνονταν μέσα από ανοικτές συνελεύσεις, γνωστές ως «πλένουμ», οι οποίες αποτέλεσαν βασικό μηχανισμό συντονισμού και κινητοποίησης.
Αντί να στηριχθούν σε γνωστά κομματικά στελέχη, οι φοιτητές επέλεξαν να συγκροτήσουν ένα ψηφοδέλτιο με προσωπικότητες από την επιστημονική, επαγγελματική και κοινωνική ζωή της χώρας.
Επικεφαλής της λίστας τέθηκε ο καρδιολόγος και πανεπιστημιακός Ίλια Σρντάνοβιτς, ενώ ανάμεσα στους υποψηφίους περιλαμβάνονται ο πρώην διοικητής της κεντρικής τράπεζας Ντέγιαν Σόσκιτς, ο παλαίμαχος καλαθοσφαιριστής Ντέγιαν Μποντιρόγκα, καλλιτέχνες και πανεπιστημιακοί.
Ενδεικτικό της στρατηγικής του κινήματος είναι ότι κανένας από τους 250 υποψηφίους του δεν ήταν φοιτητής.
Με την επιλογή αυτή, οι οργανωτές επιδίωξαν να συνδυάσουν τη δυναμική των κινητοποιήσεων με την εμπειρία ανθρώπων που θα μπορούσαν να αναλάβουν την ευθύνη διακυβέρνησης.
Η προσέγγιση αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς το κίνημα κατάφερε να προσελκύσει ψηφοφόρους από διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές αφετηρίες.
Το πρόγραμμα της νέας πολιτικής δύναμης
Η Φοιτητική Λίστα προεκλογικά παρουσίασε πρόγραμμα έντεκα βασικών σημείων, επικεντρωμένο στην αποκατάσταση του κράτους δικαίου και στην αντιμετώπιση της διαφθοράς.
Μεταξύ των προτεραιοτήτων της περιλαμβάνονται η διερεύνηση υποθέσεων διαφθοράς, η αναμόρφωση της δημόσιας διοίκησης, η απομάκρυνση αξιωματούχων που συνδέονται με παράνομες πρακτικές και η ενίσχυση της ανεξαρτησίας των θεσμών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη μεταρρύθμιση του τοπίου των μέσων ενημέρωσης, με στόχο τον περιορισμό του πολιτικού ελέγχου και την ενίσχυση της ανεξαρτησίας της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης.
Το κίνημα προωθεί επίσης αλλαγές στον τρόπο διορισμού διοικήσεων δημόσιων επιχειρήσεων και μέτρα για τη βελτίωση του εκπαιδευτικού συστήματος.
Ο Βούτσιτς και το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα έχουν απορρίψει επανειλημμένα τις κατηγορίες περί διαφθοράς και πολιτικού ελέγχου των μέσων ενημέρωσης.
Ποιος θα κυβερνήσει τώρα τη Σερβία;
Παρά την εκλογική νίκη, το νέο πολιτικό σχήμα βρίσκεται μπροστά σε μια ιδιαίτερα σύνθετη πρόκληση.
Η Φοιτητική Λίστα καλείται πλέον να μετατρέψει ένα κίνημα κοινωνικής διαμαρτυρίας σε οργανωμένη κυβερνητική δύναμη.
Μέχρι στιγμής δεν έχει ξεκαθαρίσει ποιος θα αναλάβει την πρωθυπουργία, ούτε έχουν οριστικοποιηθεί οι επιλογές για τα σημαντικότερα υπουργεία.
Ο επικεφαλής του ψηφοδελτίου, Ίλια Σρντάνοβιτς, δεν θεωρείται δεδομένη επιλογή για τη θέση του πρωθυπουργού.
Στα πιθανά πρόσωπα που συζητούνται περιλαμβάνεται ο πρώην διοικητής της κεντρικής τράπεζας Ντέγιαν Σόσκιτς, χωρίς ωστόσο να έχει ανακοινωθεί οποιαδήποτε οριστική απόφαση.
Η απουσία μιας ξεκάθαρης ηγετικής φυσιογνωμίας αποτέλεσε πλεονέκτημα κατά την περίοδο των κινητοποιήσεων, καθώς επέτρεψε τη συμμετοχή πολιτών διαφορετικών αντιλήψεων. Στο στάδιο της διακυβέρνησης, όμως, ενδέχεται να δημιουργήσει δυσκολίες στον συντονισμό και στη λήψη αποφάσεων.
Η επόμενη ημέρα και οι σχέσεις με την Ευρώπη
Η εκλογική ανατροπή στη Σερβία δημιουργεί νέα δεδομένα και στις διεθνείς σχέσεις της χώρας.
Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς είχε ακολουθήσει μια πολιτική ισορροπιών μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης, Ρωσίας και άλλων διεθνών εταίρων, διατηρώντας στενές σχέσεις με τη Μόσχα παρά την επίσημη ευρωπαϊκή προοπτική της Σερβίας.
Η νέα πολιτική ηγεσία θα κληθεί να καθορίσει τη στάση της απέναντι στην ευρωπαϊκή ενταξιακή πορεία, στις σχέσεις με τη Ρωσία, αλλά και στο ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα του Κοσόβου.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση υποδέχθηκε θετικά το εκλογικό αποτέλεσμα, με τους επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να εκφράζουν ετοιμότητα στήριξης μεταρρυθμίσεων στο κράτος δικαίου, στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και στην αντιμετώπιση της διαφθοράς.
Η εκλογική νίκη, ωστόσο, δεν συνεπάγεται αυτόματη αλλαγή της εξωτερικής πολιτικής της χώρας, καθώς οι συγκεκριμένες επιλογές θα εξαρτηθούν από τη σύνθεση και τις αποφάσεις της νέας κυβέρνησης.
Παράλληλα, η παραίτηση Βούτσιτς από την προεδρία έχει ανοίξει και τη διαδικασία για νέες προεδρικές εκλογές, οι οποίες, σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα που είχε ανακοινωθεί, πρέπει να πραγματοποιηθούν μέχρι το τέλος Δεκεμβρίου.
Το τέλος μιας εποχής και η αρχή μιας δύσκολης δοκιμασίας
Η επικράτηση της Φοιτητικής Λίστας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πολιτικές ανατροπές στη σύγχρονη ιστορία της Σερβίας.
Ένα κίνημα που ξεκίνησε διεκδικώντας δικαιοσύνη για 16 νεκρούς κατάφερε να ενώσει ευρύτερα κοινωνικά στρώματα και να νικήσει έναν πολιτικό μηχανισμό που κυριαρχούσε επί σχεδόν μιάμιση δεκαετία.
Η εκλογική ήττα του Βούτσιτς, ωστόσο, δεν συνεπάγεται την αποχώρησή του από την πολιτική ζωή. Ο ίδιος έχει ήδη καταστήσει σαφές ότι προτίθεται να συνεχίσει τη δράση του από την αντιπολίτευση.
Για τη νέα πλειοψηφία, το δυσκολότερο στάδιο αρχίζει τώρα.
Η αντιμετώπιση της διαφθοράς, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και η διαχείριση των οικονομικών και διεθνών προκλήσεων θα κρίνουν εάν η ιστορική εκλογική νίκη μπορεί να μετατραπεί σε ουσιαστική αλλαγή διακυβέρνησης.
Οι φοιτητές κατάφεραν να ανατρέψουν μια παγιωμένη πολιτική πραγματικότητα. Το επόμενο στοίχημα είναι να αποδείξουν ότι το κίνημα που γεννήθηκε στους δρόμους μπορεί να αλλάξει και τον τρόπο λειτουργίας του κράτους.
